Dehnel, Jacek: Lala

Dehnel, Jacek
Lala

recenze beletrie zahraniční

Četba Laly, jež získala Paszport Polityki 2006, je jako pojídání proustovské madlenky, je ponořením se do krajiny vzpomínek a vyprávění.

 

Jacek Dehnel: Lala, W.A.B., 2006, 408 stran

Lala, to je království příběhů. Lala je babička (tak se jmenuje), její paměť...

„-Ano? Áno? – tu se babička začepýřila svým kouzelným, naprosto nenapodobitelným způsobem. – Tak to já ti něco povím. Když jsem byla úplně malá...
- Mami!
- To známe – nadhodil jsem mimo obraz.
- ... úplně malá – zvýšila hlas babička – tak v Lisowě řádili zbojníci (...)
- Mami, to známe nazpaměť...
- A co já s tím? – Bezprostřednost takové otázky bere na určitou dobu možnost argumentovat, a tak jsme tok vyprávění už nepřerušovali. – Děda pracoval v ordinaci. To muselo být v létě, byly žně, všichni na poli, ve vsi ani živáčka. A najednou, v pravé poledne, do dvora vpadli banditi, Býk a ten jeho kumpán, a hurá rabovat po všech skříních, hrozit pistolemi...“

Četba Laly je jako pojídání proustovské madlenky, je ponořením se do krajiny vzpomínek a vyprávění. Základní roviny příběhu jsou dvě. Vyprávění vnuka o babičce v minulosti (včetně velmi schulzovských vzpomínek na dětství a zahradu v Olivě) i v přítomném čase, o babičce staré a vyprávějící, kouzelné i nesnesitelné, později zapomnětlivé, nemocné, bezbranné jako nemluvně, ztrácející s věkem paměť i kouzlo velké vypravěčky. („Když sedí jako stará čínská císařovna, zachumlaná v různých plédech a velkých pletených vestách, ke konci celá vyzáblá, drobná a lehoučká, je těžké si ji spojit s naší pamětí, ve které není místo pro utírání nosu, pampersky a dlouhé mlčení.“) Příběh paměti i nepaměti – stáří, pomíjivosti, ztráty. První rovinou jsou tedy vyprávění o babičce, a to nejčastěji o babičce vyprávějící, ale i předávání jejích vyprávění dalším, jejich pokračování.

Druhou rovinou je realita babiččiných vyprávění – živá orální historie: Polsko, východní území, války, revoluce, Němci, Rusové, aristokraté, blázni, intelektuálové a zlodějská vesnice, vesnický dvorec jako z Pana Tadeáše, činžák jako z Prusovy Loutky... Příběhy prodchnuté připomínkami dávné slávy a étosu polské šlechty. Anekdoty, kterým patina času dodává rozměr velkých moralit, na které se lze odvolávat jako na proroctví, mýty o bozích, o stvoření světa (jak příznačná je třeba zmínka o vytváření vybrané chuti u dětí podáváním suchého vína k obědu). Běh velkých dějin, těžká rozhodnutí – rodinná sága plná patosu, velkých tradic a slavných předků. Sága, kde jsou komplikované rodinné vztahy vykreslovány na případech nerovných sňatků, rozmarů osudu, okázalých bankrotů a ještě okázalejších šťastných období.

O Dehnelově knize, jež získala Paszport Polityki 2006, se píše jako o románu, který má výraznou literární strukturu pozvolného orientování se v obsahu, v subtilním systému vzájemné závislosti jednotlivých vyprávění. A přesto, začneme-li od krásné fotografie Laly Bieniecké na obálce, jsou pro mě dosti znepokojující různé nevyvratitelné důkazy pravdivosti této knihy v ní obsažené. A nejde ani tak o reálné postavy polské kultury, hrající nezanedbatelnou roli v celém tom mistrném příběhu, ani o památník jedenáctileté babičky z roku 1931 nebo o autorův deník z období sbírání materiálů do knihy (ostatně ten se stylem nijak zvlášť neliší od hlavního vyprávění), jako spíše o vědomý literární postup, nekriticky ztotožňující autora a vypravěče.

Tato neostrá hranice je znepokojující, třebaže v recenzích románu zůstala nepovšimnuta (recenze zato až překvapivě často přirovnávají autorův styl oblékání ke stylu psaní). Také přímo v textu Laly bychom marně hledali jakékoli autorovo budování odstupu: „A potom, jak by řekl Julek [Julian Rogoziński, překladatel z francouzštiny, pozn. recenzentky], který o pár měsíců později zemřel, od slova ke slovu narodil se Jacek. Tedy já.“ Jenže literatura je přece fikcí, konstruktem, fabulací, i kdyby byla sebepravdivější.

Krystyna Mogilnicka (v překladu Jana Jeništy)
 
 
 
Jacek Dehnel: Lala
 
Lala, czyli królestwo opowieści. Lala – babcia (imię babci), jej pamięć...

„– Tak? Taaak? – tu babcia zacietrzewiła się na swój uroczy, absolutnie niemożliwy do podrobienia sposób. – No to ja ci coś opowiem. Jak byłam zupełnie mała…
– Mamo!
– Znamy – rzuciłem zza kadru.
– … zupełnie mała – podniosła głos babcia – to w Lisowie grasowali rozbójnicy (…)
– Mamo, znamy to na pamięć….
– I co z tego? – Bezpośredniość tego typu pytania odbiera na jakiś czas możliwość argumentowania, więc nie przeszkadzaliśmy dalej w potoku narracji. – Dziadek pracował w gabinecie. Musiało być lato, bo żniwa, wszyscy w polu, wieś puściusieńka. I nagle, w samo południe, do dworu wpadają bandziory, Byk i ten jego pomagier, i dawaj rabować po wszystkich szafach, wygrażać pistoletami…”

Czytanie Lali jest jak jedzenie Proustowskiej magdalenki, jest zanurzeniem się w krainę wspomnień i opowieści. Podstawowe przestrzenie są dwie. Opowieść wnuka o babci (w tym bardzo Schulzowskie wspomnienia ogrodu w Oliwie i dzieciństwa), o babci w czasie teraźniejszym, starej i opowiadającej, czarującej i nieznośnej, a potem już zapominającej, chorej, bezbronnej jak niemowlę, tracącej z wiekiem pamięć i urok wielkiej opowiadaczki. („Kiedy siedzi tak jak stara chińska cesarzowa, okutana w jakieś pledy i wielkie kamizele, w końcu taka chudziutka, lekka i drobna, trudno ją połączyć z naszą pamięcią, w której nie ma miejsca na wycieranie nosa, pampersy i ciągłe milczenie.”) Historia pamięci i niepamięci – starości, przemijania, odchodzenia, straty. Pierwszą przestrzenią są więc opowieści o babci i to najczęściej babci opowiadającej, ale też przytaczanie jej opowieści innym, ich trwanie.

Druga płaszczyzna to rzeczywistość babcinych opowieści – żywa historia oralna: Polska, Kresy, wojny, rewolucje, Niemcy, Rosjanie, arystokraci, wariaci, intelektualiści i złodziejska wieś, dworek jak z Pana Tadeusza, kamienica jak z Lalki… Historie, które tchną wspomnieniem wielkości i dawnego etosu polskiej szlachty. Anegdoty, którym patyna czasu przydaje wymiar wielkich moralitetów, do których można odwoływać się jak do wyroczni, jak do mitów o bogach, o kreacji świata (znamienne – wyrabianie dzieciom smaku podawaniem do obiadu wytrawnego wina). Tryby wielkiej historii, trudne wybory – tchnąca patosem saga rodzinna wielkich tradycji i wspaniałych przodków. Saga, gdzie skomplikowane koligacje rodzinne odmieniane są przez przypadki mezaliansów, kaprysów fortuny, spektakularnych bankructw oraz jeszcze spektakularniejszych łutów szczęścia.

O Lali (paszport Polityki 2006) pisze się jako o powieści i ma ona wyraźną literacką strukturę powolnego zyskiwania orientacji w treści, w delikatnym systemie zależności poszczególnych opowieści od siebie. A jednak, lekko niepokojące są dla mnie (zaczynając od pięknej fotografii Lali Bienieckiej na okładce) niepodważalne dowody prawdziwości – i nie chodzi nawet o postacie z polskiej kultury grające niepoślednią rolę w całej tej kunsztownej historii, o pamiętnik jedenastoletniej babci z 1931 roku czy o dziennik autora z czasów zbierania materiałów do książki (nie różniący się zresztą szczególnie od stylu głównej narracji), ale właśnie o świadomy zabieg literacki utożsamiający bezkrytycznie autora i narratora. Jest coś niepokojącego w braku tego rozgraniczenia, które to nie tylko nie pojawia się w recenzjach powieści (przyrównujących zaskakująco często styl ubierania się autora do stylu pisania), ale i w samym tekście Lali próżno by szukać jakiegokolwiek budowania dystansu: „A potem, jak powiedziałby Julek [Julian Rogoziński, tłumacz z francuskiego – przypis mój, KM], który parę miesięcy później umarł, od słowa do słowa urodził się Jacek. Czyli ja.” A literatura jest przecież fikcją, konstruktem, fabulacją, nawet jeśli najprawdziwszą.

© Krystyna Mogilnicka, překlad Jan Jeništa

Ohodnoťte knihu

0%

Hlasovalo 72 čtenářů.

Diskuse

Vložit nový příspěvek do diskuse
Vaše jméno:
E-mail:
Text příspěvku:
Kontrolní otázka: Kolik je prstů na jedné ruce
Kontrolní otázka slouží k ochraně proti vkládání diskusních příspěvků roboty.

Více k článku

související články

61%čtenáři

zhlédnuto 3062x

štítky k článku

Inzerce
Inzerce